Somali Public Agenda (SPA) oo ah hay’ad aan macaash-doon ahayn oo ka shaqeysa cilmi-baarista arrimaha jaangoynta iyo maareynta siyaasadaha dalka, ayaa shaacisay cilmi-baaris ku saabsan casharradii laga bartay doorashadii Aqalka Sare ee baarlamaanka federaalka Soomaaliya.
Doorashada xildhibaannada Aqalka Sare ee baarlamaanka federaalka Soomaaliya ayaa la soo gabo-gabeeyay 13-kii November 2021-ka, waxaana Aqalkan oo ka kooban 54-xubnood uu wakiil ka yahay dowlad-gobolleedyada xubnaha ka ah dowladda federaalka Soomaaliya.
Baarlamaannada maamul-gobolleedyada ayaa soo doortay xildhibaannada Aqalka Sare, waana sidii dhacday doorashadii hore ee 2016. Madaxweynaha maamulka ayaa musharraxa kursi kasta u gudbiyay baarlamaanka maamulkiisa.
Markii hore waxaa la qorsheeyay in doorashada baarlamaanteeriyaanka ay noqoto Qof iyo Cod, iyadoo uu hormuud ka yahay Guddiga Madaxabanaan ee Doorashooyinka Qaranka (NIEC). Si kastaba ha ahaatee, iyadoo ay dhammaanayso afarta sano ee xilka dastuuriga ah ee hay’addaha dowladda federaalka sannadkii 2020, ayaa waxaa soo baxday in ay caddaatay in aysan macaquul aheyn doorasho Qof iyo Cod ah.
Inta badan madaxda dawladaha xubinta ka ah Dawladda Federaalka (FMS), ayaa door biday ama u ololeeyay in dalka ay ka dhacdo doorasho dadban, si ay saameyn awoodeed ugu yeeshaan dhismaha baarlamaan cusub.
intii uu socday shirkii saddexaad ee madaxda dowladda federaalka iyo kuwa maamul-gobolleedyada ee ka dhacay magaalada Dhuusamareeb bishii Ogosto 2020 (iyadoo ay ka maqan yihiin madaxweynayaasha Puntland iyo Jubbaland, kuwaas oo ka qeyb-galkooda uu shuruud ku xiray in la magacaabo Ra’iisul wasaare ka hor kulanka), madaxdii ka qeyb gashay ayaa ugu dambeyntii isku raacay in la aado doorasho dadban, taas oo si wax ku ool ah meesha uga saartay dadaalkii Villa Somalia ee ahaa in dalka ay ka dhacdo doorasho Qof iyo Cod ah.
Heshiiskii Muqdisho ee bishii Sebtember ee sannadkii 2020 ayaa waxaa ku jiray faah-faahin dheeraad ah oo ku saabsan qaabka ay u dhaceyso doorashada Aqalka Sare iyo Golaha Shacabka. Heshiiska ayaa waxaa ka mid ahaa in hannaanka doorashada Aqalka Sare uu noqdo mid la mid ah kii 2016-ka, iyadoona uu soo dooran doono baarlamaannada maamul-gobolleedyada.
Muddo siddeed bilood oo uu taagnaa khilaafaad siyaasadeed iyo hubanti la’aan (oo ay ku jiraan isku dayga laba sano oo muddo kordhinta iyo isku-dhacyo hubaysan oo ka dhacay Muqdisho), xubno ka tirsan Golaha wadatashiga Qaranka (NCC) ayaa saxiisay heshiis uu xiligaa ka maqnaa madaxweyne Farmaajo, kaas oo ahaa mid nooc ahaan la is waafajiyay is-afgaradyadii Sebtembar 17, 2020 iyo February 16 2021, heshiisyadii guddiga farsamada ee Baydhabo, heshiiska la is waafajiyay ayaa sidoo kale sii caddeeyay in doorashada Aqalka Sare ay noqoto mid la mid ah tii dhacday sannadkii 2016.
Hannaanka doorashada Aqalka Sare ayaa ka koobnaa dhowr lakab iyo tillaabo.
Ugu horeyn, mid kasta oo kamid ah guddoomiyeyaasha baarlamaannada dowlad-gobolleedyada ayaa magacaabay guddiga doorashada Aqalka Sare, kuwaas oo u xil-saaran maaraynta doorashooyinka Aqalka Sare.
Labo, madaxweynayaasha maamul-gobolleedyada waxay magacaabeen musharrixiinta u tartameysa 54-ta kursi ee Aqalka Sare – Somaliland (11), Puntland (11), Jubaland (8), Koonfur Galbeed (8), Galmudug (8), iyo Hirshabeelle (8). Marka saddexaad, magacyadan waxaa loo gudbiyay golaha sharci-dejinta ee maamul-gobolleedka si ay u doortaan.
Doorashada wakiillada gobollada-waqooyi ee Somaliland ayaa loo doortay si gaar ah, kaddib khilaaf soo jiitamay oo u dhexeeyay guddoomiyaha Aqalka Sare Cabdi Xaashi iyo Ra’iisul Wasaare ku-xigeenka. Ugu dambeyn labada dhinac ayaa isku af-gartay in ay si wada-jir ah usoo magacaabaan musharraxiinta mid kasta oo kamid ah 11-ka kusi ee gobolladaasi ay ku leeyihiin golaha Aqalka Sare.
Markii si kala gaar ah ay usoo magacaabeen muwsharraxiin kaddib ayaa liiska loo gudbiyay Ra’iisul Wasaare Maxamed Xuseen Rooble. Si ka duwan deegaannadii kale oo baarlamaannadooda ay doorteen Senatarrada Aqalka Sare, halkan 46 ergey oo ka booban (23 oday iyo 23 xubnood oo ka socday bulshada rayidka ah ee Somaliland) ayaa si wada jir ah u doortay kuraasta Somaliland, halka guddiga doorashada dadban ee Somaliland ay (SEIT) ay maamulaysay hawshaasi.
Musharrax kasta waxaa laga doonayey in uu ka weynaado da’da 25 jir, uuna bixiyo $20,000 oo ah lacagta diiwaan-gelin ah oo aan dib loo soo celin karin (Musharrixiinta haweenka ayaa laga dhaafay 50% ama $10,000, sida uu dhigayo heshiiska doorashada dadban). Si kastaba ha ahaatee, shuruudaha ugu muhiimsan ee siyaasi kasta oo doonayay xubinimada senate-ka, waxaa ay aheyd in lagu qanciyo madaxweynayaasha dowlad-gobolleedyada inay ku daraan isaga ama iyada liiska loo diray baarlamaanka maamul-gobolleedya si ay uga qeyb-galaan doorashada.
Habka doorashada xubnaha Aqalka Sare loo qorsheeyay ma uusan aheyn mid lamid ah hannaankii doorashadii hore ee 2016-ka (marka laga reebo in la kordhiyo khidmadda is-diiwaangelinta ragga oo sannadkii 2016 aheyd $10,000 sannadkan 2021-tana laga dhigay $20,000 iyo musharraxiinta dumarka ah oo diiwaan-gellintooda aheyd sannadkii 2016 $5,000 ayaa sannadkan 2021 la gaarsiiyay $ 10,000), waxaa jiray kala duwanaansho kale oo xusid mudan.
Marka hore, si ka duwan tii 2016-kii, qaar ka mid ah dowladaha xubnaha ka ah dowladda Federaalka ayaa door biday in ay qaban-qaabiyaan doorashada kuraasta qaar iyo in ay dib-u-dhigaan doorashada kuraas kale.
Tusaale ahaan, Jubbaland ayaa markii hore qabatay doorashada afar kursi; Galmudug ayaa soo qaban qaabisay doorashada 6 kursi, halka Koonfur Galbeed ay qabatay doorashada 5 kursi. Hannaankan ayaa dheereeyay wakhtiga doorashada la filayay in la soo afmeero.
Tusaalaha ugu muhiimsan ayaa ah in Jubaland ay dooratay afar kursi oo Aqalka Senate-ka ah dabayaaqadii bishii Luulyo 2021 halka 4-ta kursi ee soo hartay la doortay dabayaaqadii Oktoobar 2021, ku dhawaad seddex bilood kaddib.
Midda labaad, sida guddiyada baarlamaannada maamul-gobolleedyada ay mas’uul uga ahaayeen jadwalka doorashada Aqalka Sare ma ahayn mid waafaqsan nidaamka doorashadii hore ee 2016-ka. 11-ka senator ee maamulka Puntland ayaa la doortay hal maalin. Guddiga doorashada Somaliland ee SEIT ayaa doorashada kusoo gabo-gabeeyay muddo labo maalmood ah, halka Galmudug iyo Koonfur-Galbeed ay kusoo gabo-gabeeyeen doorashada lix iyo shan senator hal maalin. Doorashada ayaa xili habeen ah ka dhacday Hirshabelle, iyadoo howlaha doorashada ay ahaayeen kuwo gaabis ah.
Tusaale ahaan, markii hore waxaa la doortay saddex kursi, laakiin baarlamaanka ayaa markii dambe abaabulay hal kursi ilaa labo kursi in la doorto maalintii taas oo qaadatay todobaadyo in lagu soo afmeero doorashada.
Waxaa baaqday codeynta iyo ku dhawaaqista natiijada hal kursi oo ka tirsan Hirshabeelle, kadib buuq iyo qalqal ay sameeyeen qaar ka mid ah xildhibaannada dowlad-gobolleedka, kaddib wareegii koowaad ee codeynta ka hor inta aan la shaacinin natiijadda. Arrinta seddexaad, marka laga reebo Hirshabeelle ma dhicin tartan furan oo inta badan natiijadii doorashada waxay aheyd mid la sii ogyahay ka hor doorashada.
28 kursi oo keliya ayaa doorashadooda waxaa ay aheyd mid si furan loogu tartamay. Inta badan musharrixiinta 54-ta kursi ayaa ahaa malxiin (Waa erey ku cusub qaamuuska siyaasadda Soomaalidda) malxiisyada siyaasadda ayaa khudbadahooda ka tanaasulay taas oo ka dhigtay musharraxii la sii oggaa in uu kusoo baxayo doorashada uu si fudud ku helay aqlabiyada xildhibaannada wax dooranaya.
26-ka malxiin ee ka taasulay doorashada ayaa 9 kamid ah waxaa ay ahaayeen Puntland (dhammaan malxiisiinta sagaalka kursi ayaa tanaasulay ka hor codeynta dooroashadda), 8 kamid ah malxiisiinta waxaa ay ahaayeen Galmudug (dhammaan siddeeda kursi ee Galmudug laguma tartamin), 6 kamid ah waxaa ay ahaayeen Somaliland( ku dhowaad nus kamid ah kuraasta ayaa lagu tartamay), labo kamid ah malxiisiinta waa Jubbaland, halka hal malxiin uu aha maamulka Hirshabelle.
Tani waxay muujinaysaa sida madaxweynayaasha maamul-gobolleedyada ay u maareeyeen habka iyo sida loo sii go’aamiyay natiijada inta badan kuraasta Aqalka Sare.
Halkan kala soco qeyb-ta labaad ee carasharrada oo aan ku eegi doono doorka madaxda maamul-gobolleedyada:
Hassan Istiila
Mogadishu, Somalia
No comments:
Post a Comment